Od kilku lat dostrzegalna jest poprawa sytuacji na rynku pracy w Polsce. W końcu 2017 r. bezrobocie osiągnęło poziom najniższy od 1991 r. – 1,1 mln osób bezrobotnych. Rośnie liczba pracujących, jednak rozwój i powstawanie nowych przedsiębiorstw wpływają na wzrost zapotrzebowania na nowych pracowników.
Jednym ze sposobów na zwiększenie zasobów pracy jest aktywizacja osób bezrobotnych. Niemniej jednak, w urzędach pracy zarejestrowane są osoby najbardziej oddalone od rynku pracy, których przywrócenie na rynek pracy jest najtrudniejsze (co drugi zarejestrowany jest długotrwale bezrobotny, co trzeci nie posiada kwalifikacji zawodowych, a co piąty doświadczenia zawodowego). W celu przywrócenia na rynek pracy osób bezrobotnych najdłużej pozostających w rejestrach, urzędy pracy podejmują intensywne działania aktywizujące. W 2017 r. z aktywnych programów rynku pracy skorzystało blisko 485,1 tys. osób. W porównaniu do 2016 r. odnotowany został spadek liczby aktywizowanych o 25,7 tys. osób, tj. o 5,0%. Znacząca była liczba bezrobotnych, którzy rozpoczęli pracę subsydiowaną (235,6 tys. osób), staże (164,4 tys.) oraz szkolenia (50,4 tys. osób). Jednocześnie pracodawcy, w obliczu trudności z pozyskaniem wykwalifikowanych pracowników, próbują wypełnić luki kadrowe pracownikami zza granicy.
Na podstawie analizy danych statystycznych przedstawionych poniżej w syntetycznym ujęciu można wnioskować, że brak odpowiedniej liczby rąk do pracy może w długim okresie stanowić barierę dla wzrostu gospodarczego.
W Polsce od lat systematycznie rośnie zatrudnienie cudzoziemców, ze szczególnie nasiloną dynamiką od czterech lat. Wzrost ten dotyczy także tzw. procedury oświadczeniowej, tj. rejestrowanych przez powiatowe urzędy pracy oświadczeń o zamiarze powierzenia wykonywania pracy cudzoziemcowi. Cudzoziemcy ze wszystkich państw trzecich mogą być także zatrudniani w związku z zezwoleniem na pracę wydawanym przez właściwego wojewodę. Wg prezentowanych przez Ministerstwo Rodziny Pracy i Polityki Społecznej danych, na koniec 2017 r. zostało wydanych ponad 235,6 tys. zezwoleń na pracę dla cudzoziemców ze wszystkich państw trzecich (spoza UE). Ponadto, w 2017 r. zarejestrowano 1.824,4 tys. oświadczeń dla ok. 1,1 mln cudzoziemców (dane MRPiPS dotyczące zezwoleń na pracę oraz oświadczeń).
Wśród zatrudnianych w Polsce cudzoziemców dominują obywatele Ukrainy. W 2017 r. wydano dla nich ponad 1,71 mln oświadczeń (94% wszystkich zarejestrowanych oświadczeń) oraz ponad 192,5 tys. zezwoleń na pracę (82% wszystkich wydanych zezwoleń).
Należy pamiętać, iż liczba obywateli państw trzecich faktycznie pracujących w związku z wydanym zezwoleniem na pracę lub zarejestrowanym oświadczeniem jest niższa niż liczba tych dokumentów – m.in. dlatego, że dla części z nich wydano zarejestrowano więcej niż jedno oświadczenie. Dodatkowo, cudzoziemiec może nie otrzymać wizy lub z innych powodów nie podjąć pracy w Polsce. Występują także sytuacje, gdy cudzoziemcy najpierw korzystają z prawa do pracy na podstawie zarejestrowanego oświadczenia (do 6 miesięcy), a następnie na podstawie zezwolenia na pracę.
W styczniu i lutym 2018 r. (wg danych MRPiPS) wojewodowie wydali w sumie ponad 39 tys. zezwoleń na pracę. Nowych oświadczeń o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi w tym okresie było około 122 tys., zezwoleń na pracę sezonową ponad 22 tys. Ze względu na istotną zmianę zasad zatrudniania cudzoziemców do prac krótkoterminowych i sezonowych od początku tego roku, dane dotyczące oświadczeń są nieporównywalne z zeszłorocznymi.
W 2017 roku wojewodowie na podstawie ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2017 r. poz. 1065 z późn. zm.) wydali wnioskującym podmiotom 1986 decyzji o odmowie wydania zezwolenia na pracę. 1790 decyzji (90%) dotyczyło zatrudnienia obywateli Ukrainy. Pozostałe kraje, których obywateli dotyczyły odmowy wydania zezwolenia na pracę to m.in.: Bangladesz (33), Nepal (20), Indie (18), Iran (16), Turcja (16), Mołdawia (13), Białoruś (13).
Z danych MRPiPS dotyczących zezwoleń na pracę oraz oświadczeń o zamiarze powierzenia pracy cudzoziemcowi wynika, że cudzoziemcy najczęściej są zatrudniani w rolnictwie, budownictwie, przetwórstwie przemysłowym, transporcie, handlu, gastronomii, gospodarstwach domowych zatrudniających pracowników. Od kilku lat udział pracy cudzoziemców w rolnictwie wykazuje tendencję spadkową. Najpopularniejszy zawód, w którym deklarowano zatrudnienie cudzoziemców według grup elementarnych klasyfikacji zawodów i specjalności, to: dla oświadczeń – pomocniczy robotnik polowy (ok. 10% zarejestrowanych w 2017 r. oświadczeń) i dla zezwoleń na pracę – kierowca ciągnika siodłowego (ok. 6% wydanych w 2017 r. zezwoleń).
Według danych MRPiPS liczba ofert pracy będących w dyspozycji urzędów pracy zwiększa się począwszy od 2012 roku. W 2017 r. pracodawcy zgłosili rekordowo wysoką liczbę miejsc pracy i miejsc aktywizacji zawodowej – blisko 1,7 mln. W stosunku do roku 2016 wzrost wyniósł 13,4% (tj. 200 tys.).
W końcu I kwartału 2018 r. liczba wolnych miejsc pracy w podmiotach zatrudniających co najmniej 1 osobę wynosiła 152,4 tys. i była wyższa niż w IV kwartale 2017 r. o 34,6 tys., tj. o 29,4%. W porównaniu z I kwartałem 2017 r. liczba wolnych miejsc pracy była wyższa o 33,6 tys., tj. o 28,3%.
W końcu omawianego okresu nie obsadzonych było jeszcze 37,1 tys. nowo utworzonych miejsc pracy. W I kwartale 2018 r. utworzono o 80,4% więcej nowych miejsc pracy w porównaniu z poprzednim kwartałem i o 14,4% więcej niż rok wcześniej.
Wolne miejsca pracy na koniec I kwartału 2018 r. koncentrowały się głównie w sektorze prywatnym (89,0%) oraz w jednostkach o liczbie pracujących do 9 osób (40,4%), prowadzących działalność w zakresie przetwórstwa przemysłowego (22,5%), głównie w województwie mazowieckim (20,5%).
Najwięcej nowych miejsc pracy powstało w województwie mazowieckim – 57,9 tys. (22,4%), śląskim – 29,9 tys. (11,6%) oraz wielkopolskim – 27,4 tys. (10,6%).
Jak wynika z raportu ManpowerGroup „Niedobór talentów”, 45% pracodawców w Polsce deklaruje trudności w pozyskaniu pracowników. To wynik wyższy od średniej globalnej (40%) i najwyższy na przestrzeni ostatnich 6 lat. Do głównych trudności zgłaszanych przez pracodawców zalicza się: brak dostępnych kandydatów (36% respondentów), brak kompetencji twardych (19%), brak doświadczenia (16%) oraz zbyt wysokie oczekiwania finansowe (13%). Zapotrzebowanie zgłaszane przez pracodawców, choć rekordowo wysokie, nie dotyczy wszystkich branż. Niezmiennie od kilku kolejnych lat, grupą zawodową, której przedstawicieli znaleźć jest najtrudniej są wykwalifikowani pracownicy fizyczni. Do grupy tej należą m.in. mechanicy, elektrycy, spawacze, monterzy, operatorzy wózków widłowych, murarze, drukarze, stolarze, czy tokarze. Na drugim miejscu rankingu stanowisk najtrudniejszych do obsadzenia, zgodnie z wyżej wymienionym raportem, znaleźli się kierowcy, a na trzecim inżynierowie. O pracowników trudno również na stanowiskach techników z różnych obszarów, a także personelu sektora restauracje i hotele.
Z uwagi na zmniejszanie się liczby osób w wieku produkcyjnym, utrzymujący się niski poziom bezrobocia, stabilny wzrost gospodarczy oraz emigrację Polaków, można przewidywać, że zapotrzebowanie na pracę cudzoziemców będzie rosnąć w najbliższych latach i dotyczyć będzie coraz większej liczby branż w skali całego kraju.